Rượu bia và chất kích thích

1. Bạn không phải là người duy nhất

“Không uống là không nể anh.” “Đàn ông phải biết uống.” “Vui thì phải có bia.”

Nếu bạn sống ở Việt Nam, bạn chắc chắn đã nghe những câu như thế. Văn hóa uống rượu bia gắn liền với giao tiếp, công việc, và cả đời sống gia đình. Nhưng ranh giới giữa “uống xã giao” và “uống có vấn đề” thường rất mờ nhạt.

Theo WHO (2018), Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có mức tiêu thụ rượu bia tăng nhanh nhất thế giới. Trung bình, một người Việt trưởng thành tiêu thụ khoảng 8,3 lít cồn nguyên chất mỗi năm - cao hơn mức trung bình toàn cầu. Đặc biệt, nam giới Việt Nam uống gần gấp 4 lần mức trung bình của khu vực Đông Nam Á.

Nếu bạn đang lo lắng về thói quen uống của mình hoặc của người thân, bạn không phải là người duy nhất đặt ra câu hỏi này.

2. Dấu hiệu nhận biết

Khi nào thì “uống bình thường” trở thành “vấn đề”? Dưới đây là một số dấu hiệu cần lưu ý:

Về hành vi:

• Uống nhiều hơn hoặc lâu hơn dự định (“chỉ một ly thôi” nhưng kết thúc bằng cả chai)
• Không thể giảm hoặc ngừng uống dù đã muốn
• Dành nhiều thời gian để uống hoặc hồi phục sau khi uống
• Bỏ lỡ công việc, học tập hoặc trách nhiệm vì rượu bia
• Cần uống nhiều hơn trước để có cùng cảm giác (dung nạp)

Về cảm xúc và tinh thần:

• Uống để quên buồn, giảm stress, hoặc đối phó với vấn đề
• Cảm thấy cáu gắt, lo lắng khi không uống
• Hối hận sau khi uống nhưng vẫn tiếp tục
• Tâm trạng thay đổi thất thường - vui quá mức khi uống, buồn chán khi tỉnh

Về cơ thể:

• Run tay, đổ mồ hôi khi không uống (triệu chứng cai)
• Mất ngủ hoặc giấc ngủ kém chất lượng
• Các vấn đề tiêu hóa, gan, tim mạch

Với chất kích thích khác (ma túy tổng hợp, thuốc lắc, cần sa…):

• Các dấu hiệu tương tự: mất kiểm soát, cần tăng liều, ảnh hưởng công việc và mối quan hệ
• Thay đổi tính cách rõ rệt
• Biểu hiện thể chất bất thường (mắt đỏ, sụt cân, mất ngủ kéo dài)

3. Tại sao điều này xảy ra?

Mối quan hệ giữa rượu bia, chất kích thích và sức khỏe tinh thần rất phức tạp:

• Uống để đối phó (self-medication): Nhiều người dùng rượu bia để giảm lo âu, buồn bã, hay stress. Ban đầu có vẻ hiệu quả, nhưng lâu dài, rượu làm trầm trọng thêm các vấn đề tâm lý. Đáng chú ý, khi nồng độ cồn trong máu giảm xuống sau cuộc nhậu, lo âu và căng thẳng thường tăng vọt trở lại (hiệu ứng “dội ngược”) - khiến người ta lại muốn uống tiếp (WHO).
• Áp lực xã hội ở Việt Nam: Văn hóa “bàn nhậu” gắn liền với công việc - từ chối uống có thể bị xem là thiếu tôn trọng, ảnh hưởng sự nghiệp. Nhiều người uống không phải vì muốn mà vì “phải.”
• Rượu thay đổi não bộ: Theo NIAAA, rượu tác động trực tiếp lên hệ thống thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát xung đột, ra quyết định, và điều tiết cảm xúc. Sử dụng lâu dài có thể gây phụ thuộc.
• Vòng xoáy: Lo âu → uống → hối hận → lo âu hơn → uống nhiều hơn. Đây là vòng lặp mà nhiều người rơi vào mà không nhận ra.

4. Bạn có thể làm gì ngay bây giờ?

Theo dõi lượng uống: Ghi lại mỗi ngày bạn uống bao nhiêu, ở đâu, và vì sao. Việc này giúp bạn nhìn rõ bức tranh tổng thể mà không cần ai phán xét.

Đặt giới hạn cụ thể: Trước khi đi nhậu, hãy quyết định số ly tối đa và giữ lời hứa với bản thân. Ví dụ: “Tối nay tối đa 2 ly, sau đó chuyển sang nước.”

Tìm cách đối phó thay thế: Nếu bạn uống để giảm stress, hãy thử các cách khác: tập thể dục, thiền, nói chuyện với bạn bè, hoặc thậm chí chỉ đi dạo 15 phút.

Học cách từ chối: Ở Việt Nam, từ chối uống rất khó. Một số cách: “Em đang uống thuốc,” “Em phải lái xe,” “Bác sĩ dặn em kiêng.” Bạn không nợ ai lời giải thích vì sao mình không uống.

Tránh “trigger”: Nếu biết mình dễ uống quá mức trong những tình huống nhất định (buồn, áp lực công việc, nhóm bạn cụ thể), hãy chuẩn bị kế hoạch trước.

5. Nên kiểm tra thêm?

Thử trả lời trung thực những câu hỏi sau (theo NIAAA):

• Bạn có bao giờ cảm thấy cần giảm uống không?
• Bạn có bực mình khi bị nhắc nhở về việc uống không?
• Bạn có cảm thấy tội lỗi về việc uống không?
• Bạn có bao giờ cần uống ngay khi thức dậy để bình tĩnh không?

Nếu trả lời “có” cho 2 câu trở lên, bạn nên trao đổi thêm với chuyên gia y tế.

6. Nói chuyện với người thân

Ở Việt Nam, nói về vấn đề rượu bia trong gia đình rất nhạy cảm - đặc biệt khi người uống là cha, chồng, hoặc anh em.

Một vài gợi ý:

• Chọn thời điểm khi người đó tỉnh táo và không bị áp lực
• Nói về cảm xúc của bạn, không buộc tội: “Em lo lắng khi thấy anh uống nhiều” thay vì “Anh uống như thế là hư”
• Đề nghị cùng nhau tìm giải pháp, không đưa ra tối hậu thư

👉 Đọc thêm: Làm sao nói với người thân về sức khỏe tinh thần

7. Tìm hỗ trợ

• Đường dây tư vấn: Ngày Mai 096 306 1414 (13:00-20:30, Thứ 4-Chủ Nhật) · tổng đài 24/7 1900 6233 (đang xác minh)
• Bác sĩ đa khoa: Bước đầu tiên đơn giản nhất - bác sĩ có thể đánh giá tình trạng sức khỏe và giới thiệu chuyên gia phù hợp
• Chuyên gia tâm lý/tâm thần: Hỗ trợ cai nghiện và điều trị các vấn đề tâm lý đi kèm
• Cơ sở cai nghiện: Với các trường hợp nghiêm trọng, điều trị nội trú có thể cần thiết

Thay đổi không dễ, nhưng bạn không phải thay đổi một mình. Bước đầu tiên - nhận ra vấn đề - là bước khó nhất, và bạn đã ở đây rồi.

Nguồn tham khảo

1. WHO - Alcohol Fact Sheet (2024). who.int
2. WHO - Global Status Report on Alcohol and Health (2018). who.int
3. NIAAA - Understanding Alcohol Use Disorder. niaaa.nih.gov
4. NIAAA - Alcohol’s Effects on Health. niaaa.nih.gov
5. WHO Việt Nam - Tác hại của rượu bia tại Việt Nam (2019). who.int/vietnam