Tôi vừa phát hiện người thân tự làm đau: Phải làm gì?

Nếu người thân của bạn đang trong nguy hiểm ngay lúc này: Gọi 1900 6233 (24/7) hoặc cấp cứu 115. Đường dây Ngày Mai (sơ cứu tâm lý): 096 306 1414 (13:00-20:30, Thứ 4-Chủ Nhật). (số đang xác minh)

---

Bạn vừa phát hiện

Bạn đang bị sốc. Bàn tay run. Bạn không biết nên làm gì đầu tiên.

Điều đó hoàn toàn bình thường. Phát hiện người thân tự làm đau là trải nghiệm cực kỳ khó khăn - và phản ứng đầu tiên của hầu hết mọi người là một hỗn hợp của hoảng loạn, sợ hãi, tức giận, và cảm giác tội lỗi.

Bài này được viết cho đúng khoảnh khắc bạn đang ở - khi mọi thứ còn chưa ổn định và bạn cần biết phải làm gì.

Hiểu sâu hơn

Điều quan trọng nhất cần hiểu ngay: tự làm đau hầu hết không phải là cố gắng tự tử. Theo NHS, không phải ai tự làm đau cũng muốn kết thúc cuộc đời mình. Một số người mô tả hành vi tự làm đau của họ như một cách để tiếp tục sống, bằng cách đáp lại hoặc chống đỡ với nỗi đau tinh thần quá lớn. NHS nêu các lý do gồm: biểu đạt hoặc chống đỡ nỗi đau tinh thần, cố gắng cảm thấy mình kiểm soát được, tự trừng phạt bản thân, và giải toả nỗi đau không chịu nổi. Nói cách khác, tự làm đau thường là cách đối phó với nỗi đau tinh thần quá lớn - một hành vi đối phó (coping mechanism) không lành mạnh, nhưng không nhất thiết là dấu hiệu họ muốn chết.

Điều đó không có nghĩa là không nghiêm trọng. Nó nghiêm trọng - và cần hỗ trợ. Nhưng hiểu đúng giúp bạn phản ứng đúng thay vì phản ứng bằng hoảng loạn.

Người tự làm đau thường rất sợ bị phán xét, bị trừng phạt, hoặc làm người thân đau lòng. Phản ứng của bạn trong những giờ đầu tiên ảnh hưởng lớn đến việc họ có chịu nhận hỗ trợ hay không.

Hướng dẫn thực hành

Ngay lúc này - trước khi nói chuyện:

Hít thở. Một phút. Bạn cần tự bình tĩnh trước khi có thể giúp được bất cứ ai.

Bước 1: Đánh giá sự an toàn ngay lúc này

Câu hỏi đầu tiên: họ có đang trong nguy hiểm ngay lúc này không - vết thương có cần cấp cứu không? Nếu có: gọi 115 ngay, đừng đắn đo.

Nếu không phải cấp cứu y tế: tiếp tục các bước sau.

Bước 2: Tiếp cận bình tĩnh, không phán xét

Đến gặp họ một mình, ở nơi riêng tư. Nói nhẹ nhàng: “Mình thấy điều này và mình lo cho mày/con/em. Mình muốn hiểu, không phải phán xét.”

Tránh tuyệt đối lúc này:

• Tức giận, la mắng, hoặc nói “Sao mày lại làm vậy?”
• Đòi giải thích ngay lập tức
• Gọi cả gia đình vào ngay (tạo áp lực, không giúp ích)
• Hứa giữ bí mật tuyệt đối (bạn có thể cần phải nói với người khác để giúp họ an toàn)

Bước 3: Hỏi thẳng về sự an toàn

Đừng sợ hỏi thẳng. Theo NIMH, hỏi một người rằng họ có ý định tự sát hay không thì không làm tăng hành vi hoặc ý nghĩ tự sát, và việc thừa nhận cùng nói về chuyện đó có thể làm giảm ý nghĩ tự sát. Câu hỏi trực tiếp cho người đó cảm giác được nhìn nhận và không phải một mình:

“Mình cần hỏi thẳng - con/mày có đang nghĩ đến chuyện tự làm hại bản thân thêm không? Có đang nghĩ đến chuyện muốn chết không?”

Lắng nghe câu trả lời thật sự. Không ngắt lời.

Bước 4: Nói chuyện về bước tiếp theo - cùng nhau

Không ra lệnh, không quyết định thay họ: “Mình muốn giúp con/mày được hỗ trợ bởi ai đó chuyên môn hơn mình. Chúng ta có thể nói chuyện về điều đó không?”

Đề xuất: tìm gặp chuyên gia cùng nhau - đi cùng họ lần đầu nếu họ đồng ý.

Bước 5: Chăm sóc bản thân

Bạn vừa trải qua điều rất khó. Cảm giác sốc, tội lỗi (“Tại sao mình không biết trước”), và kiệt sức là bình thường. Bạn cũng cần ai đó để nói chuyện - bạn bè, hoặc chuyên gia.

Trong bối cảnh Việt Nam

Ở Việt Nam, phát hiện tự làm đau thường kéo theo áp lực giữ bí mật vì sợ “xấu mặt gia đình” hoặc lo ngại bị xã hội đánh giá. Chúng tôi chưa tìm được số liệu Việt Nam kiểm chứng được về việc gia đình có tìm hỗ trợ sau những khủng hoảng như vậy hay không, nên phần này mô tả từ bối cảnh văn hoá chứ không dựa trên thống kê.

Nhưng giữ bí mật hoàn toàn thường không bảo vệ được ai. Bạn có thể cần nói với một người lớn khác đáng tin cậy (phụ huynh, giáo viên, y tế trường) - không phải để “tố cáo” mà để người đó được hỗ trợ đúng cách.

Khi nào cần nâng lên cấp độ khẩn cấp

Gọi ngay 1900 6233 (24/7) hoặc 115 nếu:

• Họ nói thẳng họ muốn chết và có kế hoạch cụ thể
• Vết thương cần chăm sóc y tế
• Họ từ chối nói chuyện và bạn lo ngại sự an toàn ngay lúc đó
• Bạn không còn ở một mình với tình huống này được nữa

Đường dây Ngày Mai 096 306 1414 (13:00-20:30, Thứ 4-Chủ Nhật) · 1900 6233 (24/7) (đang xác minh)

Đọc thêm

• Tự làm đau và suy nghĩ tiêu cực - tổng quan
• Làm sao nói với người thân về sức khỏe tinh thần
• Bạn tôi đang gặp khó khăn - tôi có thể làm gì
• Tìm chuyên gia tâm lý ở Việt Nam

Nguồn tham khảo

1. WHO - Live Life: Preventing Suicide (2021). who.int
2. NIMH - Self-Harm. nimh.nih.gov
3. MHA - Supporting someone who self-harms. mhanational.org